نرمافزار آزاد يا متن باز چيست؟
نرمافزار با لوازم خانه، همانند ميز، صندلي و يا ساير اشياي مصنوع تفاوتهاي عمدهاي دارد. مهمترين تفاوت نرمافزار آن است که همگان طريقهي ساخت و نحوهي کارکرد صندلي را ميدانند، حال آنکه نحوهي ساخت و چگونگي کارکرد يک نرمافزار بدون در دست داشتن کد منبع (Source Code) آن مشخص نميباشد. شرکتهاي رايانهاي ما را وادار کردهاند که به نرمافزار نيز همانند اشياي مصنوع نگاه کنيم. آنها نرمافزارهايي را به ما ميفروشند، که ما حق دانستن طريقهي کار آنها را نداريم، از آنجايي که کد منبع نرمافزار در اختيار ما نميباشد، ما حق نداريم ايننرمافزارها را بهبود بخشيم. ما حق نداريم اين نرمافزارها را براي مصرف خودمان اختصاصيسازي کنيم. اين وضعيتي است که نرمافزارهاي انحصاري و غير آزاد به وجود آوردهاند. وضعيتي که ما کاربران فقط حق استفاده از يک نرمافزار بدان گونه که سازندهي آن در نظر گرفته را داريم. در ابتداي پيدايش صنعت رايانه، در اواخر دههي ۵۰، ۶۰ و حتي اوايل دهه ۷۰ ميلادي، دانشمندان آن زمان علم رايانه، ترسي نداشتند که کدشان را در اختيار ديگران قرار دهند. در آن زمانها، اين دانشمندان، که پايهگذاران فنآوريهاي امروز هستند؛ همگي در جهت اعتلاي دانش جامعه تلاش ميکردند و پيشرفت علم را به منافع شخصي خود ترجيح ميدادند. با گسترش صنعت رايانه، عدهاي در صدد آن برآمدند که بتوانند از اين ميان، تجارتهايي بسازند. اين افراد برخلاف نسل قبلشان، از در اختيار گذاشتن کدهاي خود به ديگران امتناع ورزيدند، و کد را اسرار شخصي خود تلقي کردند. بدين ترتيب بود که به مرور زمان فرهنگ همکاري ميان دانشمندان علوم رايانه از بين رفت؛ و شرکتهاي رايانهاي اقدام به عرضهي بستههايي سياه به عنوان نرمافزار نمودند.
اما عدهاي حاضر نشدند که اين وضع را بپذيرند، و از دست رفتن آزاديهايشان در زمينهي نرمافزاري که خريدهاند را قبول کنند. از اين جمله
ريچارد استالمن يکي از متخصصين و برنامهنويسهاي دانشگاه MIT بود. او که با چشم خويش، شاهد از دست رفتن آزاديهايش بود، تصميم گرفت که به مبارزه با نرمافزارهاي انحصاري بپردازد. وي در سال ۱۹۸۴،
بنياد نرمافزار آزاد را پايهگذاري کرد. هدف اوليهي اين بنياد، ساخت سيستمعاملي کاملاً آزاد بود. براي اين منظور
پروژهي گنو تعريف گرديد. در آن زمان قرار شد که GNU مخفف GNU's Not Unix، سيستم عاملي شبيه يونيکس باشد، که بتواند تمامي قابليتها و امکانات ساير يونيکسها را در اختيار کاربرانش قرار دهد. پروژهي گنو، بسياري از برنامههاي لازم براي ساخت چنين سيستمي را نوشت، و در سال ۱۹۹۱ با اضافه شدن هسته لينوکس به ساير نرمافزارهاي گنو، سيستمعامل گنو/لينوکس عملاً قابل استفاده گرديد.
در ابتداي تاسيس بنياد نرمافزار آزاد، اکثر رسانههاي جمعي، هدف اين سازمان را خيالي واهي ميپنداشتند. آنان ميپرسيدند که "چگونه يک نفر به تنهايي ميتواند سيستم عامل بنويسد؟" اما استالمن تنها نماند. در طول سالهاي بعد، تعداد کثيري از کساني که اهداف و عقايدي مشترک با استالمن داشتند به او پيوستند، و پروژهي گنو تبديل به پروژهاي جهاني متشکل از خيل عظيم برنامهنويسان گرديد و تبديل به نمادي براي ساير پروژههاي نرمافزار آزاد شد. پس از آن دانشگاه برکلي تصميم گرفت که نسخهاي آزاد از سيستمعامل يونيکس خود با نام BSD را عرضه کند. اين کار پس از مشکلات بسيار در سال ۱۹۹۴ انجام شد، و بازماندگان آن سيستم عامل، با نامهاي
Free BSD،
Net BSD و
Open BSD امروزه همچنان سيستمهايي بسيار محبوب و با قابليت ميباشند. در ۱۹۹۲،
پروژهي XFree 86 با هدف ساخت نسخهاي آزاد از X Window System بنيان نهاده شد و چند سال بعد
بنياد آپاچي (Apache) نيز که امروزه توليد کنندهي محبوبترين نرمافزار کارگزار وب در جهان است، شروع به کار کرد.
اما
نرمافزار آزاد چيست؟ نرمافزار آزاد نرمافزاري است که کاربران آن مشخصا حقوق زير را داشته باشند:
۰. آزادي در اجراي برنامه، براي هر مقصودي.
۱. آزادي بررسي چگونگي کارکرد برنامه، و وفق آن با نيازهاي خود. دسترسي به کد منبع پيششرط اين مورد ميباشد.
۲. آزادي پخش مجدّد کپيهايي از برنامه.
۳. آزادي بهبود برنامه، و انتشار اصلاحات به عموم، تا تمام جامعه بهره مند گردد. دسترسي به کد منبع پيششرط اين مورد ميباشد.
در سال ۱۹۹۸، عدهاي که عقيده داشتند واژهي نرمافزار آزاد مناسب نميباشد، شروع به استفاده از واژه
متن باز کردند. تفاوت اين گروه با طرفداران پروژهي گنو و نرمافزار آزاد در اين است که به عقيدهي اين گروه نرمافزار انحصاري اشکالي ندارد، اما نرمافزار متن باز صرفا بهتر است، حال آنکه به عقيدهي طرفداران نرمافزار آزاد، نرمافزار انحصاري غلط است و باعث عقب ماندن جامعه ميگردد. گروهي نيز به تازگي براي آنکه خود را به هيچ يک از اين کمپها نسبت ندهند، از عبارت Free/Libre Open Source Software يا FLOSS استفاده ميکنند که مجموعهاي از همهي واژههاي توصيف کنندهي نرمافزار آزاد ميباشد.