راهنمای جامع تشخیص قطعات الکترونیکی اورجینال از تقلبی

[afzarpardazesh]

در دنیای پرشتاب تکنولوژی و تولید سخت‌افزار، خرید قطعات الکترونیکی اورجینال یکی از بزرگترین دغدغه‌های مهندسان، مدیران خرید و تولیدکنندگان بردهای مدار چاپی (PCB) است. استفاده از قطعات الکترونیکی تقلبی (Counterfeit) یا فیک، نه تنها می‌تواند منجر به شکست پروژه‌های گران‌قیمت شود، بلکه خطرات ایمنی جدی و خسارات مالی جبران‌ناپذیری را به همراه دارد.

چرا تشخیص قطعات تقلبی حیاتی است؟​

قبل از ورود به بحث فنی، باید بدانیم چرا این موضوع تا این حد اهمیت دارد. قطعات تقلبی معمولاً به سه دسته تقسیم می‌شوند:

1. قطعات بازیافتی (Refurbished): قطعاتی که از بردهای اسقاطی جدا شده، تمیز شده و به عنوان نو فروخته می‌شوند.
2. قطعات ری‌مارک شده (Remarked): قطعاتی ارزان‌قیمت که شماره فنی آن‌ها پاک شده و شماره یک قطعه گران‌تر روی آن‌ها چاپ شده است.
3. کپی‌های بی‌کیفیت (Clones): قطعاتی که توسط شرکت‌های متفرقه کپی‌برداری شده‌اند اما مشخصات فنی نسخه اصلی را ندارند.

استفاده از این قطعات باعث افزایش نرخ خرابی (Failure Rate)، کاهش طول عمر دستگاه و از بین رفتن اعتبار برند شما می‌شود.

روش‌های تشخیص قطعات الکترونیکی اورجینال (بازرسی ظاهری)​

اولین و کم‌هزینه‌ترین خط دفاعی شما، چشمانتان است. بسیاری از قطعات تقلبی با یک بازرسی دقیق بصری قابل شناسایی هستند. برای این کار به یک ذره‌بین قوی یا میکروسکوپ لوپ نیاز دارید.

۱. بررسی پکیجینگ و سطح قطعه (Indentation & Texture)​

سازندگان معتبر قطعات الکترونیک مانند Texas Instruments، STMicroelectronics یا Analog Devices از قالب‌های تزریق پلاستیک بسیار دقیق استفاده می‌کنند.

• قطعات اورجینال: سطح پلاستیکی یکدست و بافتی مشخص دارند (معمولاً مات و با کیفیت). حفره‌های روی بدنه (Dimples) که نشان‌دهنده پین ۱ یا محل تزریق قالب هستند، بسیار تمیز و با عمق یکنواخت‌اند.
• قطعات تقلبی: ممکن است سطح آن‌ها صیقلی غیرعادی باشد یا آثار سنباده‌کاری (برای پاک کردن شماره قبلی) روی آن دیده شود. به این فرآیند Blacktopping می‌گویند؛ جایی که کلاهبرداران روی سطح سنباده خورده را با یک لایه اپوکسی سیاه می‌پوشانند تا نو به نظر برسد.

۲. کیفیت چاپ و علامت‌گذاری (Marking)​

چاپ روی قطعه یکی از مهم‌ترین سرنخ‌هاست.

• حکاکی لیزری: اکثر قطعات مدرن از حکاکی لیزری استفاده می‌کنند. در قطعات اورجینال، نوشته‌ها کاملاً واضح، با کنتراست مناسب و در مرکز قرار دارند.
• جوهر و رنگ: اگر چاپ با جوهر انجام شده باشد، باید در برابر حلال‌های معمولی مقاوم باشد. اگر نوشته‌ها کج، تار، یا با فونت‌های غیرستندارد باشند، به احتمال زیاد قطعه فیک است. همچنین به تاریخ تولید (Date Code) دقت کنید؛ غیرممکن است قطعه‌ای که تولید آن در سال ۲۰۱۰ متوقف شده، کد تاریخ ۲۰۲۴ داشته باشد!

۳. بررسی پایه‌ها و پین‌ها (Leads & Terminations)​

پایه‌ها داستان قطعه را بازگو می‌کنند.

• قطعات نو: پایه‌ها باید کاملاً صاف، یکدست و بدون هیچ‌گونه اثر لحیم‌کاری یا خراشیدگی باشند. رنگ آن‌ها معمولاً نقره‌ای مات (Tin-plated) است.
• قطعات بازیافتی (Pulls): اگر روی پایه‌ها اثر قلع، خمیدگی که دوباره صاف شده، یا اکسیداسیون (زنگ‌زدگی) مشاهده کردید، آن قطعه قبلاً روی یک برد نصب بوده و از آن جدا شده است. همچنین اگر ضخامت آبکاری پایه‌ها ناهمگون باشد، نشانه‌ی خوبی نیست.

تست‌های فیزیکی و شیمیایی (تست‌های پیشرفته)​

گاهی اوقات جاعلان آنقدر حرفه‌ای عمل می‌کنند که ظاهر قطعه بی‌نقص است. در این مرحله باید دست به کار شوید و تست‌های مخرب یا نیمه‌مخرب انجام دهید.

۴. تست استون (The Acetone Test)​

این معروف‌ترین روش برای تشخیص قطعات Blacktopped (روکش شده) است.

• روش انجام: یک گوش‌پاک‌کن را به استون یا تینر قوی آغشته کنید و به آرامی روی نوشته‌های قطعه بکشید.
• نتیجه: در قطعات اورجینال، حکاکی لیزری یا جوهرهای صنعتی پیشرفته با استون پاک نمی‌شوند. اما در قطعات تقلبی، لایه سیاه رنگ یا نوشته‌های جدید اغلب حل شده و پاک می‌شوند یا لایه زیرین (سنباده خورده) نمایان می‌شود.
• نکته: این تست را روی یک نمونه انجام دهید، زیرا ممکن است ظاهر قطعه را خراب کند.

۵. اندازه‌گیری دقیق با کولیس (Dimensions Check)​

دیتاشیت (Datasheet) قطعه، کتاب مقدس شماست. تمام ابعاد قطعه (طول، عرض، ضخامت، فاصله پین‌ها) را با کولیس دیجیتال اندازه بگیرید و با دیتاشیت مقایسه کنید. قطعات فیک اغلب در ضخامت بدنه یا ابعاد دقیق پکیج با نمونه اصلی تفاوت‌های جزئی دارند.

بررسی بسته‌بندی و لیبل‌ها (Packaging Inspection)​

قبل از اینکه حتی قطعه را لمس کنید، بسته‌بندی آن می‌تواند تقلبی بودن را فریاد بزند.

۶. لیبل سازنده و بارکد​

• لیبل‌های اورجینال دارای اطلاعات دقیق شامل Part Number، Date Code، Lot Number و کشور سازنده هستند.
• غلط‌های املایی در لیبل (مثلاً “Mde in Malaysia” به جای “Made in Malaysia”) نشان‌دهنده تقلبی بودن است.
• بارکدها را اسکن کنید. در قطعات تقلبی، گاهی بارکد خوانده نمی‌شود یا اطلاعات آن با متن روی لیبل مطابقت ندارد.

۷. بسته‌بندی ضد رطوبت و الکتریسیته ساکن​

قطعات حساس به رطوبت (MSL) باید حتماً در کیسه‌های ضد رطوبت سیل‌شده (Sealed) به همراه کارت نشانگر رطوبت (Humidity Indicator Card) و بسته سیلیکاژل باشند. قطعاتی که به صورت فله‌ای در کیسه‌های پلاستیکی معمولی عرضه می‌شوند، مشکوک هستند. همچنین پین‌های قطعات دیپ (DIP) باید در لوله‌های آنتی‌استاتیک استاندارد باشند، نه فوم‌های یونولیت معمولی.

تکنیک‌های آزمایشگاهی (برای پروژه‌های حساس)​

برای صنایع نظامی، پزشکی یا خودروسازی، روش‌های چشمی کافی نیست و نیاز به تجهیزات پیشرفته است.

۸. تصویربرداری با اشعه ایکس (X-Ray Inspection)​

این بهترین روش غیرمخرب است. با اشعه ایکس می‌توانید داخل چیپ را ببینید:

• آیا دای (Die) یا همان ویفر سیلیکونی داخل پکیج وجود دارد؟
• آیا سایز دای با نمونه اصلی یکی است؟ (تولیدکنندگان فیک معمولاً از دای‌های کوچکتر و ارزان‌تر استفاده می‌کنند).
• اتصالات و وایر باندینگ (Wire Bonding) سالم هستند؟ قطعی سیم‌ها در قطعات معیوب با اشعه ایکس مشخص می‌شود.

۹. باز کردن قطعه (De-capsulation)​

در این روش با استفاده از اسید، پلاستیک روی قطعه برداشته می‌شود تا سطح سیلیکونی (Die) نمایان شود. روی خود ویفر سیلیکونی، معمولاً لوگوی سازنده اصلی، سال طراحی و شماره فنی حک شده است که با میکروسکوپ قابل خواندن است. اگر قطعه‌ای را به عنوان برند X خریدید ولی داخل آن لوگوی دیگری دیدید، قطعاً تقلبی است.

۱۰. تست عملکرد الکتریکی (Electrical Testing)​

نهایی‌ترین تست، عملکرد است. استفاده از Curve Tracer برای بررسی منحنی ولتاژ-جریان پین‌ها (V-I Curve) می‌تواند تفاوت ساختار داخلی قطعه تقلبی با اصلی را نشان دهد. همچنین تست عملکردی کامل در مدار، تضمین‌کننده نهایی است، هرچند اگر قطعه فیک باشد ممکن است به مدار آسیب بزند.

چگونه ریسک خرید قطعات تقلبی را کاهش دهیم؟​

پیشگیری بهتر از درمان است. بهترین راه برای دوری از قطعات فیک، اصلاح استراتژی خرید است.

1. خرید از منابع معتبر: همیشه سعی کنید از توزیع‌کنندگان مجاز (Authorized Distributors) مانند Digi-Key، Mouser یا Arrow خرید کنید (یا از واردکنندگان داخلی که سابقه شفافی در تامین کالا از این منابع دارند).
2. دوری از بازار خاکستری (Gray Market): وقتی قطعه‌ای کمیاب می‌شود (Obsolete)، دلالان بازار خاکستری با قیمت‌های گزاف قطعاتی را پیشنهاد می‌دهند که اغلب بازیافتی یا فیک هستند. در این شرایط احتیاط را دوچندان کنید.
3. درخواست گواهی اصالت: از فروشنده بخواهید مدارک و Traceability (قابلیت ردیابی) کالا را ارائه دهد تا مشخص شود قطعه از کجا آمده است.

نتیجه‌گیری​

تشخیص قطعات الکترونیکی اورجینال از تقلبی فرآیندی است که ترکیبی از تجربه، دقت و استفاده از ابزار مناسب را می‌طلبد. از بررسی ساده آثار سنباده‌کاری و تست استون گرفته تا بازرسی‌های پیشرفته با اشعه ایکس، هر کدام می‌توانند لایه‌ای از امنیت را به خط تولید شما اضافه کنند.


در بازار آشفته قطعات الکترونیک، هزینه کردن برای کنترل کیفیت (QC) در هنگام ورود کالا، بسیار کمتر از هزینه‌ی فراخوان محصولات معیوب یا تعمیر بردهای سوخته است. همیشه به جزئیات دقت کنید، به قیمت‌های بیش از حد پایین شک کنید و کیفیت را فدای ارزانی نکنید.