جدال و مجادله به لحاظ آن که غالبا باطل و بی فایده است همواره به عنوان یک معضل اجتماعی مطرح بوده است. زیرا بسا بگو مگوی های قهر آمیز که میان زن و شوهر، پدر و پسر، خواهر و برادر، همکار و همراه و ملت و دولت، رخ نمیدهد؟!
چنان که قرآن می فرماید:
«وَكَانَ الْإِنسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا».
«و انسان بیش از هر چیز به مجادله می پردازد» اکنون برای آن که مصداق «اکثر شی جدلا » قرار نگیریم، نگاهی میاندازیم به این درس نامه تا ببینیم معنای جدال چیست و انواع و عوامل و آثار و راه کارهای آن کدام است؟
معنای جدال
راغب میگوید: «جدال از جدل و در لغت به معنای تبادل نظر بر شیوه منازعه و مبالغه است»[ii] و در اصطلاح عبارت است از «ایجاد اشکال و ایراد در گفتار دیگری به منظور ناتوان ساختن و ضایع نمودن وی»[iii]
از این قسم قرآن به جدال احسن تعبیر آورده است: «و جادلهم بالتی هی احسن»[iv]
و از آن در این مقاله بحثی به میان نیامده است و در جای خود باید بدان پرداخته شود. زیرا که آن پسندیده، بلکه برترین طاعات است. ۲ـ جدال باطل
و آن چنان که اشاره شد به قصد اظهار فضل و چیرگی برطرف مقابل صورت گرفته و حرام است. چنان که قرآن میفرماید:
«و لا تجادل عن الذین یختانون انفسهم»[v]
اقسام جدال به لحاظ حکم
اما به لحاظ حکم فقهی، جدال بر پنج قسم است. [vi]
1. جدال واجب. جدالی که به قصد احقاق حق و ابطال باطل صورت میگیرد[vii] و دفع منکر و اقامه واجب متوقف بر آن است. ۲/ جدال مستحب، که به قصد یاد شده انجام می شود و بر پایی عمل مستحب و جلوگیری مکروه منوط بر آن است. ۳/ جدال مباح، که با غرض اظهار حق (بدون آنکه برای جدال گر یا دیگری نفع دینی متصور باشد و توأم با رفتار بد نیز نباشد) انجام می گیرد،
مانند نقد سخن کسی به جهت غلط ادا کردن آن از نظر ادبی. ۴/ جدال مکروه،که همچون جدال مباح، فاقد نفع دینی است، لیکن احتمال می رود بحث به ارتکاب قبیح کشیده شود. ۵/ جدال حرام، که با غرض به زانو در آوردن طرف و رسوا کردن او و اظهار چیرگی و مانند آن انجام می گیرد،
یا آن که مستلزم ترک واجبی می شود ؛ بلکه هر بگو مگویی که فاقد غرض صحیح و اظهار حق باشد.[viii]
علمای اخلاق درباره مراء و جدال همواره تذکر می دهند و آن را مایه نفاق و جدایی قلب ها می دانند.
زیرا می گویند روح انسان مستقیما تحت تأثیر رفتارهای ظاهری او قرار دارد یعنی وقتی انسان به منازعه ظاهری و لفظی پرداخت،
باطن و قلب او نیز متأثر از ان گردیده و منازعه لفظی به دشمنی قلبی منجر می شود
و در نهایت نتیجه ای جز نفاق و جدایی نخواهد داشت؛
به گونه ای که تجربه نشان داده است اکثر طلاق ها و جدایی ها، عامل اصلی شان اختلاف نظرهای سطحی و جدال ها و منازعه های لفظی و ظاهری بوده است.
به گونه ای که ابتدا اصلاً مهم نمی نموده و به چشم نمی آمده است ولی کم کم، رفته رفته در قلب ها اثر کرده و با عث نفاق و جدایی جان ها گشته است.
لذا امام علی (ع) فرموده:
« ایاکم و المراء والخصومة فانها یمرضان القلوب علی الاخوان و ینبت علیهما النفاق»[xvii]
«از مراء و خصومت بپرهیزید که آن دو مایه مریضی و تنگی قلب ها بر برادران و دوستان شده و تخم نفاق و جدایی در آنها می پاشد»
۳/ شک و دو دلی
از دیگر آثار جدال، ایجاد شک و دو دلی است: زیرا تا وقتی کسی به جدال نپردازد، درباره او شکی وجود ندارد.
چون تا مرد سخن نگفته باشد عیب وهنرش نهفته باشد .[xviii]
و به قول مولوی آدمی مخفی است در زیر زبان، اما وقتی جدال نمود شک و گمان ها درباره او افزایش مییابد؛
بسا که موقعیت علمی، دینی، خانوادگی و شخصیتی او لطمه ببیند.
چنانکه امام علی(ع) فرمود:
ایاکم و الجدال فانه یورث الشک»[xix]
از جدال بپرهیزید که این کار شک و دو دلی به بار میآورد.